2002 Terneuzen Gereformeerde Gemeente in Nederland

Reportage van het onstaan van dit instrument
met dank aan Ab Klaassen organist van de kerk

Foto gemaakt door Ab KlaasenIn de nieuwe kerk van de Gereformeerde Gemeente in Nederland te Terneuzen staat sinds december 2002 een "nieuw Adema-orgel".

In 2000 kwam de orgelmaker Sicco Steendam met het parochiebestuur van de R.K. Kerk te Wolvega (Fr.) overeen om het sinds 1939 daar aanwezige orgel in te nemen. Dit orgel was met de komst van een nieuw Walker-orgel in 1983 overtollig geworden. 
Het door Steendam ingenomen electro-pneumatische orgel, gebouwd door Bern. Pels & Zoon, bevatte naast nieuw pijpwerk veel registers van het uit 1863 daterende orgel voor de eerste parochiekerk van Wolvega. 
De bouwers ervan waren de Gebr. Adema uit Leeuwarden. (website mbt. de orgelmakers Adema)

De orgelcommissie en orgeladviseur van Terneuzen besloten, in eerste instantie geleid door gebrek aan voldoende budget voor een nieuw orgel, om een "Adema-optie" grondig te onderzoeken. Hierbij zou een nieuw orgel gemaakt kunnen worden, waarbij het pijpwerk van Wolvega letterlijk en figuurlijk de toon zou gaan aangeven. Na een uitgebreide excursie naar bewaard gebleven Adema orgels in Dearsum, Valkkoog en Oudehaske en daarop volgende vergaderingen in Terneuzen werd de knoop doorgehakt: Terneuzen laat een nieuw orgel in Adema-stijl bouwen door Orgelmakerij Steendam te Roodeschool.

De orgeladviseur (ir. Dirk Bakker) nam daarop contact op met drs. V.H.M. (Victor) Timmer uit Leek, vanwege diens uitvoerig onderzoek naar de orgelbouwactiviteiten van de Adema's. Dit met de bedoeling vanuit bewaard gebleven archivalia het orgel zo nauwkeurig mogelijk in Adema-stijl te reconstrueren. Dankzij medewerking van Victor Timmer en in later stadium ook van dr. A.A.M.J. (Ton) van Eck konden wij gebruik maken van gedetailleerde bouwkundige gegevens uit het archief van de Gebr. Adema. Vooral de bouwtekeningen van het orgel van Heerenveen (R.K.;1867), oude mensuurstaten van Trompet en Mixtuur, alsmede enkele frontontwerpen en contracten bewezen goede diensten.

Foto gemaakt door Ab KlaasenDaarnaast kon gebruik gemaakt worden van de oude klavieren met koppelmechanieken van het St. Dominicusorgel uit Leeuwarden (Gebr. Adema, 1866) en een origineel pedaalklavier uit Kuinre (R.K.; Gebr Adema, 1867), beiden in bezit van Timmer en Van Eck. Deze onderdelen waren door latere veranderingen aan beide orgels overtollig geworden. Hierna volgde een uitgebreide researchperiode, waarbij werd nagegaan hoe de windverhoudingen bij de vroege Adema-orgels waren samengesteld. Mensuren, overbrengingsverhoudingen van de mechaniek, materiaalgebruik etc. werden onder de loep genomen en hierna werd gestart met de bouw van het orgel.

Het snijwerk werd naar voorbeeld van de orgels te Valkkoog en Dearsum vervaardigd door J. de Graaf uit Streefkerk. 
De kleur van het orgel (een 19e eeuwse mahonie-imitatie) werd met zorg samengesteld door Henk van der Luyt. 
Het nieuwe front werd ontworpen naar bestaande Adema-voorbeelden, gecombineerd met voorbeelden van de voortzetters der Adema-traditie, de Fa. Bakker & Timmenga uit Leeuwarden.

Het oude pijpwerk werd met zorg gerestaureerd (in sommige gevallen waren pijpen die sinds 1939 op de galerij los in opslag lagen vrijwel onherkenbaar verminkt). 
Waar nodig werden op basis van het bewaarde pijpwerk met oud orgelmetaal van gelijke samenstelling nieuwe pijpen bijgemaakt als deze waren verdwenen. Nieuwe pijpen werden in stijl en legering bijgemaakt. 
Onderzoek wees uit dat er qua makelij mensuren van het pijpwerk veel overeenkomsten zijn aan te wijzen met leermeester Witte. 
Maar de intonatieprincipes van Adema wijken zowel in de periode voor 1869-70 als daarna (het "Mozes en Aaron-orgel) (website) op punten af van die van Witte. Bij dit orgel leidt dit tot een vitale, onderling goed mengende klank. Een voor een dorpsorgel ongekende rijkdom aan fluitregisters geeft het orgel een bijzondere uitstraling.

Zo is een in de verdrukking terechtgekomen orgel weer ten volle gerehabiliteerd.

 

 

 

De dispositie is als volgt:

Manuaal  C-f'''  
Prestant  8 voet  2002 front; 1863 binnenpijpwerk
Bourdon  16 voet bas/discant  deling op f/fis 1863
Baarpijp  8 voet  C-E gec. met Holpijp 8 vt; 1863
Holpijp  8 voet  1863
Octaaf  4 voet  1863
Quintfluit  3 voet  2002
Fluit  4 voet  1863
Woudfluit  2 voet  1863
Mixtuur  3, 4 sterk  2002
Cornet  4 sterk discant  2002
Trompet  8 voet  bas/discant met deling op h0/c'
Positief  C-f'''  
Violon  8 voet  2002
Viola  8 voet  C-H gecombineerd met Roerfluit 8 vt; 90% tin; 1863
Roerfluit  8 voet  1863
Viola  4 voet  90% tin; 2002
Roerfluit  4 voet  1863
Gemshoorn  2 voet  1863
Pedaal  C-c' Via koppel naar keuze aan Manuaal of Positief.

Manuaalkoppel
Ventil
Calcant
Winddruk: 78 mm WK; 
Windvoorziening: grote magazijnbalg onder de laden
Toonhoogte: a =440 Hz bij 18 graden Celcius

 

 

 

 

 

 

 

 

Foto gemaakt door Ab Klaasen

 

Ontwerptekening. Het gerealiseerde orgel wijkt op detailpunten af van dit ontwerp. Ook de preekstoel werd anders uitgevoerd.

 

Home

Email: info@orgelbouwsteendam.nl